ГЛ А В Н О Е – П И С А Т Ь
Разные бывают встречи... Одна из таких произошла совсем недавно в редакции газеты “Татарстан яшьлэре”. Слушатели отделения журналистики ФОПа А.Садыков и Г.Биккинин принесли в редакцию первый свой материал. Здесь в отделе физкультуры и спорта они встретились с выпускником КГПИ Ильдусом Ильдархановым.
Он сидел за своим писменным столом и, очевидно, готовил материал в следующий номер. Рядом лежали подшивки газет, страницы рукописи, свежие, только что принесенные из печатного цеха оттиски. Где-то беспрестанно стрекотала пишущая машинка, неумолкаемо хлопали двери... Редакция жила своим напряженным, рабочим ритмом.
Долго не решались начать разговор – не хотелось прерывать мысль журналиста. Но вот Ильдус оторвал взгляд от рукописи, поднял глаза, от неожиданности смутился, увидев знакомые лица. Потом широко и открыто улыбнулся и протянул в знак приветствия руку. Через пару минут мы были уже на “ты”, и вопросам не было конца: “Что нового в институте”, “Как поживает ФОП?”, “Кто редактор факультетской газеты?..”.
Мы знали, что – Ильдус выпускник истфилфака и что с дипломом о высшем образовании он получил удостоверение об окончании отделения журналистики ФОПа. Нам была хороша известна спортивная биография Ильдарханова. Опытный лыжник и легкоатлет, он не раз защищал честь КГПИ на ответственных соревнованиях.
Но нам хотелось услышать о другом: как “вторая профессия” стала для него основной? Как от первой заметки в стенной газете пришел он сначала в институтскую многотиражку, а потом и в республиканскую печать?
-ФОП дал мне как раз то, без чего не может быть настоящего журналиста,- ответил Ильдус Ильдарханов,- понял, что если не работать над собой ежедневно и ежечасно, ничего не добъешься. Когда в республиканской газете появились мои первые информационные заметки и зарисовки, я был на седьмом небе. Тогда мне казалось, что достиг многого, и только позднее понял, что повода для ликования не было.
Красная редакционная книжка требует от журналиста гораздо большего. Она заставляет спросить самого себя, на что ты имеешь право. Отвечать приходится кратко: хорошо писать! Писать о тех, кто рядом с тобой. О тех, для кого общее дело прежде всего...Писать о жизни! И еще – никогда не отступать перед временными неудачами, не знать ни покоя, ни отдыха, пока не добился цели.
Был в жизни И.Ильдарханова один случай, который имеет прямое отношение к последним словам. В школе врачи считали его нездоровым и не допускали к соревнованиям. Тогда вопреки их воле он вышел на старт, пробежал 60 метров и ...на финише упал. Не отчаялся – решил научиться бегать.
Годы упорных тренировок принесли то, о чем только мечталось. Сейчас в его архиве две классификационные книжки спортсмена первого разряда. И потому не случайно первым материалом в газету была “спортивная ” заметка.
В заключении нашей беседы мы попросили Ильдуса Ильдарханова высказать свои пожелания ФОПу и фоповцам.
-Нельзя смотреть на ФОП, как на второстепенный факультет на общественных началах, хочешь – ходи, не хочешь – нет. Занятия только тогда принесут ощутимую пользу, если относиться к ним серъезно, с душой что ли. Если же говорить о будущих журналистах, то совет у меня один – писать, писать и писать. Не беда, что вначале на общественных началах.
А. Садыков, Г.Биккинин.
(“За педагогические кадры”, 5.01.1971 г.).
-----------------------------------------------
Т У Г Р Ы Л Ы К
1968 елның февраль ае иде. "Татарстан яшьләре"нең дүртенче битен тутырып диярлек бер язма басылып чыкты. Баксаң, Х кышкы олимпия уеннарында катнашучы чаңгычы Федор Симашев безнең як егете икән. Аның туган авылы Югары Багражга барып килгән ниндидер бер Илдарханов бу турыда бәйнә-бәйнә итеп язган. Мин - бу газетаны илленче еллардан бирле укып килгән кеше, яңа бер автор белән шулай таныштым. Аннары аның башка язмаларын да укырга туры килде. Тиздән үзе белән дә танышырга җай чыкты. Ул ниндидер бер ярышка килеп, безнең хакта язып чыкты. Тагын берәр елдан "Татарстан яшьләре"нең бөтенләй үз кешесе булып китте - педагогия институтының татар теле бүлеген тәмамлар-тәмамламас редакциядә эшли башлады, башта - комсомол тормышы, аннары оборона-масса бүлекләрен җитәкләде. Газета призына чаңгычылар эстафетасы, футбол турниры үткәрә башлавы белән татар яшьләре тормышына спорт сулышы өргәндәй итте. Ике елга Мәскәүгә барып укырга туры килсә дә, И.Илдархановның (псевдонимы Г.Иштирәков, ягни: Тукай районы Иштирәк авылыннан Гәрәй малае) газетага юллаган язмалары аның яшьли сайлаган темасына - спорт тормышына, татарның атаклы чемпионнары белән таныштыруга тугры булып калуы турында сөйлиләр иде.
Кайберәүләр укып гыйлем эстәгәч түрәлеккә омтыла, яшьлек мәхәббәте булган шөгыльләрен кешегә күрсәтүне еш кына түбәнлеккә саный. Ә Илдус кайда гына эшләмәсен (5 ел "Татарстан яшьләре"ндә, 16 ел "Социалистик Татарстан"да бүлек мөдире, икешәр ел "Шәһри Казан"да һәм "Татарстан хәбәрләре"ндә баш редактор урынбасары), һаман да Илдус булып калды - йөгерүеннән дә туктамады, ягъни спортка тугрылыгын саклады. Берничә мәртәбә РСФСР һәм СССР халыклары спартакиадаларының финал ярышларында булып, үзенә әлләникадәр яңа геройлар тапты. Ул Татарстан журналистларыннан бердән-бер кеше буларак, Олимпия уеннарында катнашты, спорт сөючеләргә "Олимп тавына ничек менәргә" дигән бик бай эчтәлекле китабын бүләк итте. Үзенең беренче герое, якташы Федор Симашев белән алар "Чаңгы юллары" дигән китап иҗат иттеләр. Илдархановның галимнәр һәм спорт белгечләре белән бергә әзерләп чыгарган "Халык һәм спорт уеннары" дигән методик кулланмасы да татар укучысы һәм үсеп килүче яшь буын өчен бик файдалы кулланма.
Мин үзем аны татар дөньясында популяр шәхесләрнең берсе дип саныйм. Берәүләр өчен ул - аларны халыкка танытып, тарихка кертеп калдырган талантлы журналист. Икенчеләргә телевизор экраннарыннан һәр йортка килеп кергән спорт комментаторы. Өченчеләргә - татарча көрәшне тынчу заллардан театр сәхнәсенә, зур стадионнарга алып чыккан, Казандагы үзәк стадионда башта бер, аннары икенче "Кичке Сабантуй"лар үткәрүне даулашып йөргән һәм тирәсенә фикердәшләр туплап, үз дигәненә ирешкән талантлы оештыручы. Дүртенчеләргә - авылларда, районнарда үзебезчә, саф татарча итеп, сабантуйлар, ат спорты бәйрәмнәре алып баручы. Бишенчеләргә - төзелеп ята торган энциклопедиябез редакторларыннан берсе.
Хәзер аңа илле яшь тулып килә. Ә ул үзе һаман япь-яшье гет, беренче танышкан көндәгечә үк - зифа буйлы, җиңел гәүдәле...
Камил МОХТАРОВ, халыкара класслы спорт остасы.
Рәсемдә: "Татарстан яшьләре" журналисты, "контрадмирал" Илдус ИЛДАРХАНОВ (уңда) яңа дуслары белән яшләрнең Бөтенсоюз слетыннан (1970 ел) кайтып килә.
ФОРСАТТАН ФАЙДАЛАНЫП, ЭЛЕККЕГЕ ХЕЗМӘТТӘШЕБЕЗНЕ ЧЫН КҮҢЕЛДӘН ЮБИЛЕЕ БЕЛӘН КОТЛЫЙБЫЗ ҺӘМ ИШТИРӘК АВЫЛЫННАН ГӘРӘЙ МАЛАЕНА:"ШУЛАЙ ДӘВАМ ИТ!"- ДИБЕЗ.
("Татарстан яшьләре", 13.10.1994 ел).
обложка
Илдарханов Илдус Гәрәй улы (1944) “Шәһри Казан“ газетасының баш мөхәррире (1996 елдан).
(Татар энциклопедик сүзлеге (лөгатьлек), Казан,1996, 93 бит).
-------------------------------------
ИЛЬДАРХАНОВ Ильдус Гареевич , главный редактор газеты «Шахри Казан», с 1996 г. Родился 12 окт. 1944 г. в с. Шуган Муслюмовского р-на. В 1969 г. окончил Каз. пед. ин-т (отделение тат. яз., лит-ры и истории), в 1973 г.-Высш.комсом. школу при ЦК ВЛКСМ.
Служба в СА (1963-1966), работа в газетах «Татарстан яшьлэре», «Социалистик Татарстан», «Шахри Казан», «Татарстан хэбэрлэре» (1969-1995).
Имеет первые разряды по легкой атлетике и лыжам, возглавлял республиканские журналистские федерации, освещающие спорт (1975-1991), автор и составитель трех книг на спортивные темы, организатор первых вечерних сабантуев в Казани.
Воспитывает двух дочерей (одна студентка КГУ и Анкарского ун-та, другая учится в анг. школе).
Служ. Адрес: 420066, Казань, ул. Чистопольская, 5. Тел: 42-98-37.
( Кто есть кто в Республике Татарстан, Издатель ТОО «Стар», Казань, 1996, стр.261).
---------------------------------------
Ильдарханов (Илдарханов) Ильдус Гареевич (р.1944), журналист,Засл.работник культуры ТАССР (1988). В 1969-90 в газ. «Татарстан яшьләре», «Социалистик Татарстан». В 1990-95 зам.гл.ред.газ. «Шахри Казан», «Татарстан хабарларе». С 1996 гл.ред.газ. «Шахри Казан». Автор работ о развтии спорта в Татарстане.
(«Татарский энциклопедический словарь, Казань. Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999 г. стр.221)
-------------------------------------------
П О З Д Р А В Л Я Е М !
Он из тех, кого в антиромантическую эпоху называли рыцарями (в этом случае пера). Окончив отделение татарского языка, литературы и истории КГПИ он выбрал журналистику. Работал в таких мощных газетах, как “Татарстан яшьләре”, “Социалистик Татарстан”, “Шәһри Казан”, “Татарстан хәбәрләре”- корреспондентом, зав.отделом, заместителем главного редактора. Одновременно вел спортивные передачи на радио и телевидении. Любовь к журналистике и спорту переплелись и запели на два голоса в унисон. Спросите любого из хоккейных болельщиков, кто комментировал матчи в Казани между СК им. Урицкого и московским “Спартаком” еще более десяти лет назад “живьем” и на татарском языке. Или кто незаменимый ведущий соревнований по национальной борьбе и конных скачек по большим праздникам. И все не задумываясь назовут Ильдуса Ильдарханова. Будучи председателем федерации национальной спортивной борьбы “Татарча көрәш” он был одним из организаторов ночных Сабантуев на Центральном стадионе.
Спортивный комментатор – эта особая профессия, может быть даже из тех, которым нельзя обучить. С этим даром нужно родиться. Рассказывать о матче с искусством драматурга, с динамичностью голливудских фильмов и при этом еще быть истинным знатоком спорта – дано вероятно не каждому. Впрочем, спортивные комментарии – далеко не все, в чем проявил себя Ильдус Ильдарханов за годы своей работы. Его интересовало все: народные обычаи, обряды, история своего народа. Он занимается исследованиями в этих областях и выпускает ряд книг. Указом Президента РТ главный редактор газеты “Шәһри Казан” Ильдус Гареевич Ильдарханов включен в главную научно-редакционную коллегию Татарской энциклопедии. В глазах общественности он утвердился как интересный и популярный журналист и талантливый организатор, за что и был награжден Почетными грамотами города Казани, Республики Татарстан, удостоен звания заслуженного работника культуры.
У него пронзительный взгляд. Глаза внимательные, которые видят и по-своему оценивают все вокруг. И, как рыцарь, он всегда ищет подвиги. Пожелаем ему счастливой путеводной звезды!
(журнал “МИР бизнеса”, № 1-2, 1999 год. стр.13.).
-------------------------------------------------------------------------
ИЛЬДАРХАНОВ Ильдус Гареевич - главный редактор газеты “Шахри Казан”.
Родился 12 октября 1944 в дер. Шуган Муслюмовского района Татарской АССР. Окончил Казанский государственный педагогический институт (1969 г.), Высшую комсомольскую школу при ЦК ВЛКСМ (1973 г.). В 1969-75 гг. работал корреспондентом, зав.отделом редакции газеты “Татарстан яшьлэре”. В 1975-90 гг.- в газете “Социалистик Татарстан”. В 1990-92 гг.-первый зам. главного редактора газеты “Шахри Казан”. В 1992-95 гг.- зав. отделом редакции, затем зам. главного редактора газеты “Татарстан хэбэрлэре”. С 1996 г.- главный редактор газеты “Шахри Казан”. В 1975-91 гг. возглавлял освещающие спорт республиканские журналистские федерации, в начале 90-х гг. – республиканскую федерацию национальной спортивной борьбы, один из организаторов первых ночных сабантуев в Казани. Автор и составитель книг на военно-патриотические и спортивные темы. Заслуженный работник культуры РТ. Награжден Почетной грамотой РТ.
Женат, две дочери – аспирантка и студентка КГУ. Жизненные принципы – честность и аккуратность. Увлекается спортом, садоводством. Привязанности в музыке – национальная эстрада; в литературе – молодые таланты; в изобразительном искусстве – исторические полотна. В планах на будущее – научиться работать на компьютере.
Политическим деятелям и гражданам Татарстана желает неустанно бороться за суверенитет республики.
Служебный адрес: 420066, г. Казань, ул.Чистопольская, 5. Телефоны: 42-98-37, 42-98-55. Факс 42-98-37.
("КТО есть КТО в Республике Татарстан", издательство "СТАР", Казань, 2000, стр.331-332).
------------------------------
Илдарханов Илдус Гәрәй улы (1944) журналист. ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1988). 1968-71, 1969-90 елларда “Татарстан яшьләре”, “Социалистик Татарстан” г-таларында, 1990-95 тә “Шәһри Казан”, “Татарстан хәбәрләре” г-таларының баш мөхәррир урынбасары, 1996 дан “Шәһри Казан” г-сының баш мөхәррире. Татарстанда спортны үстерү турында хезмәтләр авторы.
(Татар энцикопедия сүзлеге, Казан, Татар энциклопедиясе институты, 2002 ел, 256 бит).
--------------------------------------
ҮСҮ ЮЛЫНДА
Татарстан җөмһүриятендә дәүләт органнарының соңгы еллардагы эшчәнлеге күпләрне татар җанлы җитәкче кадрлар сыйфатында хезмәт мәйданына күтәрде.
Илдус Гәрәй улы Илдарханов – шундыйларның берсе. Бик күп татар зыялылары кебек, аның да тормыш юлы авылдан башлана....1944 ел, 12 октябрь. Шушы көндә Мөслим районының Шуган исемле авылында яшәүче ветфельдшер Гәрәй белән укытучы Мәүдүдә кушылган зыялы гаиләдә ир бала дөньяга килә. Аңа Илдус дип исем кушалар.
Бала теле ачылу белән әти-әни алдында “бир”, “ телим” кебек сүзләрне бик еш кабатлап, артык зур мәшәкатьләр тудырмый гына үзенең сабыйлык чорын уздырып җибәрә. Яшьүсмер еллары да өлгер, хәрәкәтчел булып җитлегүче Илдуска уңай нәтиҗәләр китерә. Ул яхшы өлгереш күрсәтеп, авыл мәктәбен тәмамлый, армиягә алына, Совет гаскәрләренең Германиядәге группасы сафында өч ел буе хезмәт итә. Аннан кайткач, Илдус – яңадан студент. Ул Казан педагогия институтының татар теле, әдәбияты һәм тарих бүлегендә укуын дәвам итә. Ниһаять, 1969 елда әлеге белгечлек буенча диплом алып, Илдус мөстәкыйль тормыш юлына баса.
Әлбәттә, яшь кешегә хас сыйфат – алгарышка омтылып, белемне арттыру, аңлашу-аралашу осталыгын камилләштерү омтылышы Илдуска институт дипломына ия булгач та алга барудан тукталып калырга ирек бирми. Менә ул кабат укуда. Бу юлы Илдус ВЛКСМ ҮК каршындагы югары комсомол мәктәбендә үзенә гыйлем өсти. Һәм аны 1973 елда тәмамлап, Казанга кайта. Хәзер аңа – 29 яшь. Бу – кеше гомеренең хисләргә бай, рухи көчләрнең ташып торган чагы. Бу чорда син кешегә файдалы эш бир, илһамлы эшчәнлектә ул үзенең сәләтен чарласын, талантын ачсын, һөнәре буенча компетентлыгын арттырсын. Ул чагында Илдус та нәкъ менә шушы халәтне кичерә. Шушы ихтыяҗь аңа тынгылык бирми. Ләкин менә проблема: көчне нәрсәгә юнәлтергә? Эшчәнлек өчен нинди хезмәт мәйданы сайларга? Кайда эш башкарганда ул җәмгыятькә, барыннан да элек туган халыкка – чын файда китерә алыр, үзе өчен исә нинди эш аңарда әлегә посып яткан сәләтләрне тулысынча ачарга мөмкинлек бирер? Илдус карар кабул итү зарурлыгы алдында кала. Уйланулар, киңәш тотулар башлана. Ниһаять, Илдус үзенә журналист һөнәрен сайлый. Чөнки журналист хезмәте аның тынгысыз, хәрәкәтчел табигатенә бигрәк тә якын һәм хуш килеп тора.
Журналист сыйфатында беренче адымнарын Илдус Илдарханов “Татарстан яшьләре” редакциясендә ясый. Ул биредә газитә хәбәрчесе булып эшли. Вазыйфалар – күп, эш җитди һәм тыгыз. Син һаман тормыш эчендә кайныйсың. Кешеләр белән аралашу-аңлашу дисеңме, урыннарда яшьләрне тәрбияләү буенча уңай чишелешләр табарга булышлык итү дисеңме, яңа башлангычларга юл ачу, зарарлы күренешләргә каршы мәсьәлә күтәрү дисеңме – боларның барысы да хәзер журналист И. Илдарханов гамәленә керә. Ләкин эш күплектән зарлану юк. Киресенчә, вакыт тыгызлыгы, бурычлар төрлелеге аны тәртипкә өйрәтә, яшәү рәвешен баета, тормыш тәҗрибәсен арттыра, компетентлыкны үстерә. “Ватаным Татарстан” редакциясендә бүлек мөдире булып эшләгәндә әлеге юнәлешләрдәге үсеш тагын да арта.
1995 елда И.Илдарханов алдында яңа хезмәт мәйданы барлыкка килә. Аны “Татарстан хәбәрләре” баш мөхәррире Ринат Харис ярдәмчесе итеп күтәрәләр. Бу – журналист буларак үсү юлын дәвам итү өчен яңа мөмкинлек ачылу дигән сүз.
Ниһаять, 1996 елда Илдус Илдархановның үзен “Шәһри Казан” гәзитенең баш мөхәррире итеп билгелиләр. Ул хәзер бу вазыйфаны уңышлы рәвештә үтәргә әзер: журналистика буенча җитәрлек тәҗрибә туплаган, компетентлык бар, оештыру сәләте, матбагачылык таланты күренеп тора, шәхес булып үсеш җитәрлек. Шәхес булып җитлегү дигәннән биредә тагын шуны искәртик: бу юлда аңар җурналист эшчәнлеге белән бер рәттән яшьләрне физик тәрбияләү буенча төрле спорт чаралары үткәрүдә актив катнашу бик нык ярдәм итә. Дөресен әйткәндә Илдус Илдархановның спорт белән бәйле кайбер тормыш сәхифәләре күңелдә аерата кайнар хуплау хисе тудыра. Мәсәлән, аның төрле спорт ярышларын оештыруда башлап йөрүе, ул ярышлар турында радио-телевидениедән саф татар телендә алып барган репортажлары әле бүген дә күпләр хәтерендә сакланадыр, мөгаен. Моңа гаҗәпләнәсе дә юк. Чөнки ул чагында спорт ярышлары турында масса күләм мәгълүмат чаралары аша чын татар телендә репортаж алып бару – зур яңалык иде. И. Илдархановка кадәр мондый эшне башкаручы булмады. Тагын шунысы игътибарга лаек:”Татарча көрәш спорт федерациясе рәисе булган хәлдә, И. Илдарханов Казанның үзәк стадионында татарча көрәш бәйгеләрен эченә алган күңелле сабан туйлары оештыра. Алар чын мәгънәдә көч сынашу, кыюлык, шатлык, сәламәт ял итү бәйрәменә әйләнәләр.
Тормышның шушы сәхифәләрен искә төшереп, И.Илдарханов үзенең бер чыгышында болай дигән иде:
-Мин бөтен аңлы тормышымны халкыма хезмәт итүгә багышладым. Татар кешесенең никадәрле тырыш, көчле, кыю. эшчән, тәртипле, горур, чиста булуы турында бөтен илгә, дөньяга таратырга тырыштым, журналист буларак, халкыбызның талантлы улларын, кызларын, милли йолаларын, спорт төрләрен күтәрүгә матбугат, радио, телевидение аша күп көч куйдым. Казанның үзәк стадионында, егерме биш мең тамашачы җыеп, татарча көрәш батырларына машиналар бирерлек кичке, төнге сабантуйлары оештырып йөрдем. Илдус Илдарханов башкарган әлеге эшчәнлекнең әһәмиятен укучы яхшырак аңласын өчен, биредә бер фактны искә төшереп китәсе килә.
Муса Җәлилнең “Моабит дәфтәре”нә кергән шигырьләрен җеренче мәртәбә немес теленә тәрҗемә иткән Франц Лешницер үзенең “Моабит дәфтәре” безнең өчен дә язылган (“Зонтаг” № 34, 1964) исемле мәкаләсендә болай дип белдерә:”Европа илләрендә татарлар турында бозык гайбәт таратыла иде: имеш татарлар – кан коючы, явыз, вәхши халык. Татар шагыйре Муса Җәлил үзенең шигырьләре һәм батырларча үлеме белән әлеге шовинистик уйдырманың көлен күккә очырды”. Икърар итәргә кирәк, И.Илдархановның югарыда бәян ителгән эшчәнлеге дә - ягъни татар халкының абруйлы дәрәҗәсен бозмыйча дөньяга җиткерергә тырышуы да әнә шул Европа халыклары аңында Муса Җәлил китереп чыгарган үзгәрешләргә мәгълүм өлеш кертә. Бу – бер. Икенчедән, Илдархановның әлеге эшчәнлеге – аның шәхес буларак та, һөнәри яктан да, гражданин сыйфатында да өлгерү баскычына күтәрелгәнлеге турында сөйли. Моның шулай булуын аның алга таба дәвам иткән эшчәнлеге ачык раслады. Әлегә кадәр журналист, спорт комментаторы, күп төрле оештыру эшләрен башкарып килгән И.Илдарханов игътибарын бер-бер артлы мавыктыргыч яңа гамәлләр биләп ала. Ул, мәсәлән, җиң сызганып татар халкының милли йолаларын, тарихын, гореф гадәтләрен өйрәнергә керешә һәм бу мәсьәләләргә, хәрби-патриотик темага багышлап “Олимп тавына ничек менәргә”,”Халык һәм спорт уеннары” исемле китаплар бастырып чыгаруга ирешә. Аны татар энциклопедиясен чыгару буенча гыйльми редакция составына кертәләр...
Бу җәһәттән ассызыклап шуны әйтәсе килә: - ни генә эшләргә алынмасын, И.Илдархановның төп эшчәнлек принцибы бер – һәркем үзенә тапшырылган эшне җиренә җиткереп, намус белән яратып башкарсын. -Әйе,- ди ул, - фикерен тәгаенләп,- син галим икән, синең шөгылең – фән, укыту, тәрбия. Шул юнәлештә - тырыш, ачышларың кешеләрне сокландырсын! Син – табиб яки табибә икән, авыруларны дәвала, аларга шатлык – савыгу шатлыгын китер. Кешеләр белән аралашуда сүзең – туры, дөрес, фикерләрең ышандырырлык дәлилле булсын. Ызгыш-талашларга юл куйма. Бәхәсләшәсең икән, оппонентыңа пычрак ташлама, аны хурлама, дәлилле фикерең белән хакыйкаткә ышандыр.
Әйтәсе дә юк, иҗади, тыныч эшчәнлек өчен, бу – алтын кагыйдә, иң кирәкле принцип. Тик менә шунысы кызганыч, татар зыялыларының кайберләренә нәкъ менә шушындый кагыйдә нигезендә гамәл кылу җитенкерәми.
Илдус Илдарханов, 1996 елдан бирле “Шәһри Казан” газетасының баш мөхәррире буларак, редакция журналистларын нык оешкан, ыгы-зыгы белми килешеп эшләүче бердәм коллективка әверелдерүгә иреште.
Бүгенге көндә коллективта яшьләр бар, урта буын вәкилләре һәм өлкәннәр бар. Алар бер җан, бер тән булып газетаны тирән эчтәлекле, укучыларга тормышларында –терәк, гамәлләрендә - зирәк киңәшче булырлык итеп чыгарырга тырышалар. Әйтергә кирәк, алар үз максатларына ирешәләр. Газета турында укучылар фикере моны ачык раслый. Менә бер мисал. Академик Мәхмүт Әхмәтҗанов: “Шәһри Казан” яратып укый торган басмаларның берсе. Ул үзенең кыюлыгы, төрле мөһим темаларны, проблемаларны күтәрүе белән нык ота. Авторлар даирәсе дә арта бара (“Шәһри Казан”, 14.10.2000). Ләкин ирешелгәннәр - чик түгел. Бу хакыйкатьне баш мөхәррир беркемгә дә онытырга юл калдырмый. Ул журналистларны үз каләмнәрен тутыктырмаска, иҗади үсәргә.өйрәнергә, осталыкны күтәрергә даими әйдәп, рухландырып тора. Коллектив әгъзалары сынатмыйлар. Резедә Сәгъдуллина, мәсәлән, редакциядәге төп хезмәте белән бер рәттән аспирантурада укый, шул ук вакытта яшьләр тормышы буенча журналист вазыйфаларын да уңышлы үтәп бара. Рәис Габдуллин үз сәләтләрен ахырга кадәр ачу өстендә җиң сызганып эшли, Ирек Нигъмәти вакытлы матбугатны күзәтүдә, Борис Айтуганов милли мәсьәләләрне яктыртуда үзләреең компетентлыкларын үстерә баралар.
Хәмзә Бәдертдинов журналистикада беренче адымнарны хәбәрче сыйфатында башлаган иде. Бүген ул “Шәһри Казан”да талантлы журналист-сәясәтче, “Дөньядагы бердәнбер Сатмыш” исемле китап (Йошкар-Ола, 1998) авторы.
Әйе, тырышкан-табар, ташка кадак кагар, ди халык мәкале. Шушы хакыкатҗне истә тотып, баш мөхәррир Илдус Илдархано тырышучыларга тырышыр өчен хезмәт мәйданын киң итеп ачкан. Әйдәгез, үсегез. Чарланыгыз, эзләнегез. Иҗат итегез! Халыкка багышланган хезмәт һәркайсыбыздан шуны таләп итә,- ди ул. Билгеле инде “Шәһри Казан” ңурналистлары акыллы сүзгә колак салалар, һөнәри яктан да, сәстләрне ачу, эшкә кушу ягыннан да бер урында таптанып, тукталып калмыйлар. Алар – хәрәкәттә. Үсештә. Күтәрелештә. Әлбәттә, бу үзгәрешләрнең башында торучы баш мөхәррир үзе дә һәм шәхси, һәм һөнәри үсеш юлын уңышлы дәвам итә.
Илдус Илдарханов – намуслы, пөхтә, җыйнак, таләпчән кеше, үзенең тормышын халыкка хезмәт итүгә багышлаган мөхтәрәм зат. Бүгенге көндә ул – дәүләт эшчәнлегенең теләсә кайсы вазыйфасын югары дәрәҗәдәге компетентлык белән үтәрлек өлгереп җиткән, әзерлекле кадр. Аның кебекләрне халыкныә “алтын фонды”на кертәләр.
Мондый затлар дәүләтнең җитәкче, яки кануннар чыгару органнарында эшләсә, иманым камил, хезмәт ияләренә хәвеф-хатәр, хәерчелек, өметсезлек янамас, һәркем эш урыны белән тәэмин ителер, ашау-эчү, кием-салым, торак мәсҗәләләре кешеләрне борчымас иде, мөгаен. Шулай ук гамәлдә бетеп баручы дуслык, үзара ярдәмләшеп яшәү. Бер-береңә ихтирамлы мөнәсәбәт. Намуслылык яңа көч белән тормышка кайтыр иде. Бу юллар кемгәдер көлке тоелырга мөмкин. Ләкин ашыкмыйк. Безнең Илдарханнарыбыз тормышта бер генә түгел. Алар күп. Тик җитәкчелектә генә алар сирәк, бик сирәк очрый. Чөнки сайлауларда кадрларның без белгән, безгә таныш булган “алтын фондына” игүтибҗар җитми. Андыйларга тавыш бирмибез. Киләчәктә бу кимчелекне бетерәсе иде. И.Илдарханов кебек халык мәнфәгатҗләренә хезмәт итүче мөхтәрәм затлар җитәкчелекне үз кулына алса. Тормышыбыз уңай якка, шөбхәсез. Тизрәк, ышанычлырак үзгәрер иде.
Мәгълүм ки, кеше эш белән генә яшәми, ул ял итә белергә дә тиеш. Шуңа күрә, табигый ки, безнең баш мөхәрриребез көндәлек хезмәттән бушагач, калган вакытын ял сәгатьләренә багышлый. Дөрес, буш вакытның күп өлеше гаиләдә уза. Биредә ул – кайгыртучан ата, зирәк тәрбияче. Ул бүген ике кыз үстерә. Берсе – Гүзәл, хәзер аспирантурада укый, галим булырга әзерләнә. Икенчесе – Чулпан. Бусы, университетта, филологгия факультетының дүртенче курсында белем ала.
Илдус Илдархановның халыкка багышланган хезмәте җәмәгатьчелектә тирән хуплау тапты. Ул Казан, Республика мактау грамоталарына ия. Ул – Татарстанның атказанган мәдәниять хезмәткәре исемен йөртә.
...Тормыш дәвам итә. Алда – яңа биеклекләр. Аларга күтәрелү безнең талантлы баш мөхәрриребезгә яңа иҗат шатлыклары китерсен. Амин!
12.01.2001.
(Шәрәф Әхмәдулла. “Без бит бер халык балалары”, Казан, 2002 ел).
--------------------------------------------
СПОРТ БЕЛӘН ДУС ИЛДУС
Үзенең 30 елдан артыкка сузылган журналистлык гомерендә Илдус Илдарханов күп газеталарда эшләде. Әмма тәүге тапкыр кәлам тибрәтүе һәм матбугатка кереп китүе нәкъ менә “Татарстан яшьләре” белән бәйле. Безнең газетага эшкә 1969 елның октябрендә, педагогия институтының соңгы курсында укып йөргәндә чакыралар аны. Һәм ялгышмыйлар. Тәрбияле ата-ана баласы (әнисе-укытучы, әтисе – мал табибы), зифа буйлы, йөзеннән елмаю китмәс, кеше белән тиз аралашучан егет тиз арада спорт, патриотик тәрбия темасына язучы иң популяр журналистка әйләнә.
Әлбәттә, мондый сәләтле егеткә ул чакта партия газетасы саналган “Социалистик Татарстан” җитәкчеләре дә игътибар итә һәм Илдус 1975 елдан әлеге газетада эшли башлый.
Илдус Илдархановның төп темалары – спорт, халыкны сәламәтлекләрен ныгытырга өндәү. Матбугатта әлеге теманы ачу өчен үзенә дә ничә чакрым йөгерергә, чаңгыда йөрергә туры килгәндер, әйтә алмыйм, әмма татар журналистикасы, алай гына да түгел, укучылар нәкъ менә Илдус Илдарханов язмалары аша дөнья күләмендә дан казанган татар спортчылары хакында, республикабыздагы районнарда физик тәрбиянең куелышы хакында белделәр.
Илдус Илдарханов үзе дә шушы еллар эчендә газеталарда меңләгән язмалар чыгарудан тыш спортны радио һәм телевидение аша пропагандаларга да, “Олимп тавына ничек менәргә”, “Чаңгы юллары”, ”Халык һәм спорт уеннары”, “Без көрәшле халык” дигән китаплар да чыгарырга өлгерде. Соңгысын милли көрәшебезнең энциклопедиясе дисәң дә була.
Туры сүзле, уйлаганын берәүдән дә курыкмыйча кистереп әйтүе белән ул түрәләрнең кайберләренә ошап та җитмидер, әмма ярышларда, Сабантуйларда көрәшчеләр хакында сөйләп, аларны милли герой дәрәҗәсенә күтәрүе белән Илдус Илдарханов көрәшебезне үстерүгә зур өлеш кертте.
Шушы көннәрдә аңа 60 яшь тулды. Әмма егетләрчә зифа буйлы, көч-куәте ташып торган мәһабәт иргә карап берәү дә аңа бу яшьне бирмәс. Ни өчен шулай, чөнки Илдус гомере буе спорт белән дус! Димәк, без аңардан алга таба да өр-яңа язмалар, китаплар көтә алабыз.
Атлас ГАФИЯТОВ. (“Татарстан яшьләре”, 12.10.2004).
--------------------------------------------
Ильдарханов Ильдус Гареевич (р.12.10.1944, с. Шуган Муслюмовского р-на), журналист, Засл. работник культуры ТАССР (1988),Окончил Казан.пед. ин-т (1969), Высш.комсомольскую школу при ЦК ВЛКСМ (1973). В 1969-71, 1973-74 работал в газ.“Татарстан яшьләре” (лит.сотр., зав. отделом), в 1974-90 – в газ. “Социалистик Татарстан” (корр., зав. отделом). В 1992-95 зав. отделом, зам.гл. редактора газ. “Татарстан хабарларе”. В 1990-92 - первый зам. гл. редактора, в 1995 зав. отделом, в 1996-2003 гл. редактор газ. “Шахри Казан. Печатался в газ. “Советская Татария”, “Вечерняя Казань”, ж. “Спортивная жизнь России” (Москва). Публикации посв. проблемам развития спорта в Татарстане, вопросам воен.-патриотического воспитания, нар. обычаям. Пред. Федерации нац. спорт. борьбы “Татарча куряш” ТАССР (1988-91). Автор и составитель книг на воен.-патриотические и спорт. темы. Награжден Почет. грамотой РТ.
Соч.: “Олимп тавына ничек менәргә?” К., 1980, “Халык һәм спорт уеннары”, К. 1982,
“ Без көрәшле халык”. Чебоксары, 2003.
Лит.: Газиз Л. “Летопись мгновений”. К. 2000.
( Татарская энциклопедия, Казань. Институт Татарской энциклопедии, 2005, стр. 555-556).
--------------------------------------------------------------------
Илдус ИЛДАРХАНОВ:
“60 МИЗГЕЛЕМНЕҢ БЕРНИЧӘСЕ “Т.Я.” БЕЛӘН БӘЙЛЕ”
Илдус Гәрәй улы Илдарханов 1944 елда Мөслим районының Акай Күле авылында туган. Казан дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тәмамлаган. 1969-71 һәм 1973-74 елларда “Т.Я.”да бүлек мөдире булып эшләде. Аннары – “Социалистик Татарстан” газетасында бүлек мөдире, “Шәһри Казан”, ”.Татарстан хәбәрләре”ндә баш мөхәррир урынбасары, 1997-2003 елларда “Шәһри Казан”ның баш мөхәррире булды. Татарстанның атказанган мәдәниять хезмәткәре, Татарстан журналистларының “Бәллүр каләм” (2004) премиясе лауреаты. Хәзерге вакытта лаеклы ялда.Хатыны Флера белән (Министрлар Кабинетының ЗАГС идарәсе җитәкчесе) ике кыз (Гүзәл һәм Чулпан) үстерделәр.
1968 елның феврале. Армиядән кайтып, педагогия институтының татар теле, әдәбияты һәм тарих бүлегендә укып йөргән чак. Франциянең Гренобль каласында Кышкы олимпия уеннары башланырга тора. Шул көннәрдә “Советский спорт” газетасы Уеннарда катнашачак спортчыларның исемлеген бастырып чыгарды. Араларында чаңгычы Федор Симашев та бар. Аның турында:Бөгелмә белән янәшәдәге Югары Баграж авылында туган,- дип язганнар. Баграж – ул чакта безнең әти-әни яшәгән Сармашбаштан сигез-ун чакрымда гына урнашкан керәшен авылы. Каникулга кайтканның икенче көнендә үк чаңгыларымны тактым да, турыдан гына Югары Багражга элдерттем. Авылларына чаңгыда килеп кергәч, мине ”Пидыр кайттымы әллә дип торабыз”,-дип каршыладылаор. Симашевларда ике-өч сәгать булып, Питыр дәдәй, Фидура җиңги, аларның уллары Иван белән Коляның сөйләгәннәрен түкми-чәчми язып алгач, авылга әйләнеп кайттым да, төне буе утырып, бөтенесен кәгазь битенә төшердем. Аны иртәгесен хат белән “Татарстан яшьләре”нә юлладым. “Симашевлар Гренобльдән хәбәр көтәләр” дигән язмам аз гына да үзгәртелмичә Уеннар ачыласы көнне газетаның дүртенче битен тутырып басылып чыкты. Дөнья беренчелегендә һәм Олимпия уеннарында алтын, көмеш медальләр яулаячак, унике тапкыр ил чемпионы, СССР җыелма командасы комсоргы булачак Федор Симашев тарихка менә шулай “Т.Я.” кешесе” булып килеп керде. Федор һәр кайтуында редакциягә кереп йөрде, үзенең хәлләре белән уртаклаша торган булды, ә мин бер тапкыр Мәскәүгә баргач, “Татарстан яшьләре”н укучылар арасында ярышлар оештырырга дип үзенең бер бәллүр кубогын биреп җибәрде. Бу ярышлар байтак еллар буе Әлмәттә, Лениногорскида, Зәйдә, соңрак Яшел Үзәндә, Казанда оештырылып, Рузалин Бакиев, Рәшит Ханнанов, Мансур Галиев кебек яшьләргә ил күләмендәге бәйгеләргә чыгарга булышты. Симашев турында язмам чыккач, бу егетнең каләме бар икән дип, мине редакциягә чакыргалап, эшләр кушкалый башладылар. Ә 1969 елның октябрь аенда, бишенче курстагы практикага мәктәпкә барырга җыенып йөргән көннәрнең берсендә, төшке аштан соң Бауман урамында һава сулап йөргән Җәүдәт Кәлимуллин белән Шамил Маннапов мине редакциягә эшкә чакырдылар. Редактор Салих Гарипов мине комсомол тормышы бүлеге мөдире Зоммер Гыйлаҗев кулына тапшырды. Аңа ияреп завод-фабрикаларга, райкомнарга йөрүләр дөньяга күземне тагын да ныграк ачты. Ике-өч ай шулай эшләгәч, мине оборона-масса эшләре бүлеге мөдире итеп күчерделәр. Мәктәптә, аннары институтта укыганда, армиядә хезмәт иткәндә йөгерү, чаңгыда узышу, биатлон, футбол, волейбол белән шөгыльләнгәнлектән, спортны беләм дип йөри идем. Газета призларына чаңгы, татарча көрәш, футбол ярышлары оештыру, алардан язмалар әзерләү – болар барысы да миндә, спорттагыча итеп өйткәндә, икенче сулышны ачты. Хезмәтемнең беренче елларында татар журналистикасындагы тагын бер ачышым дип атаклы көрәшче Хафиз Бәрәзә турында мәгълүматлар җыеп, “Татарстан яшьләре”нең 1970 ел ноябрь аендагы саннарының берсендә “Хафиз Бәрәзә - чабаталы батыр” дигән язмамны чыгаруны саныйм. Хафиз абзый заманында татар илендәге батырларның да батыры булып исәпләнгән. Аның турында Казан артындагы авылларда гына түгел, башка якларда да риваятьләр сөйләнгән. Шуларның кайсысы чын, кайсылары уйлап чыгарылганлыкны аеру өчен ул чакта мин атаклы батырның балаларын эзләдем. Аларны Каравай бистәсендәге йортларның берсеннән таптым. Көрәшкә әтидән күчкән мәхәббәт шул чакта тагын да артып, байтак еллар дәвамында бу теманы ныклап өйрәнергә, ахырдан “Без көрәшле халык” дигән зур күләмле хезмәт әзерләп, 2003 елда республиканың татар-башкорт милли спорт көрәше федерациясе миңа аны 400 битле китап-альбом итеп чыгарырга булышты. ...1971 елның августы. Норлатта “Татарстан яшьләре” газетасы призына футбол бәйгесе оештырып йөрибез. Дүрт көнлек ярышның өч көне үткәч, комсомол райкомы секретаре Адлер Газизуллин килде дә:”Сиңа срочно Казанга кайтып җитәргә кирәк”,-диде. Кайтып, өлкә комитетына керүгә, икенче секретарь Ринат Гыйлаҗев:”Син-безнең өметле журналист”,- дип ике елга Мәскәүгә укырга барырга тәкъдим итте. Баксаң, журналистика бүлегенә дип җыелган егермедән артык кешенең биш-алтысы гына кулына каләм тотарлык икән. Үзәк Комитет хәлне бераз төзәтергә теләп, ил буйлап тагын берничә кеше эзләп табу бурычын куйган. Шулай итеп, мин ВЛКСМ Үзәк Комитеты каршындагы Югары комсомол мәктәбенең комсомол тормышы факультетындагы журналистика бүлеге тыңлаучысына әверелдем. Мәскәүдә узган ике ел миңа күп нәрсә бирде. Анда мин кайберәүлр кебек салуга бирелмәдем, спорт белән шәгыльләнүемне дәвам иттем. Атнаның бер көнендә Ленин китапханәсенә бикләнеп, Олимпия уеннары, ил спорты тарихы, бу хәрәкәттә якташларыбыз һәм милләттәшләребез тоткан урынны өйрәндем. Булачак хезмәтем, язылачак китапларым өчен материал тупладым. Кыскасы, үземне алда торган тормышка бар яктан да әзерләргә тырыштым. Мәскәүдәге һәм аның өлкәсендәге күп урыннарда булдым, Ленинградны, Ярославльне, Ставропольне күреп кайттым, безнең яклардан чыгып, бөтен дөньяга танылган Николай Куприянов. Нил Фәсәхов, Георгий Мосолов, Радия Ерошина, Фаһидә Сәлимҗанова, Геннадий Бухарин кебек зур шәхесләр белән очраштым. Алар турында “Татарстан яшьләре”нә язмалар әзерләп җибәрдем. Федор Симашев белән элемтәләребез тагын да ныгыды, гаиләләребез белән аралаштык, соңрак бергәләп “Чаңгы юллары” дигән китап яздык. СССР башкаласында хоккей, футбол, башка ярышлар карыйсым килгәндә “Татарстан яшьләре”ннән хат алып, үземне аккредитацияләтеп, үзәк газеталар журналистлары белән аралашып йөри идем. Шуларның берсе – “Комсомольская правда” газетасының бүлек редакторы Валентин Ляшенко җитәкчелегендә диплом язып, аны бишлегә якладым. Болар барысы да миңа эт каешыдай шомарырга булышты. ...1973 елның июле. Кесәдә - тышына комсомол значогы рәсеме төшерелгән кызгылт төстәге яңа диплом. Казанда мине әнисенең:”Ирләрне аларны бер киткәч Мәскәүдән түгел, күрше йорттан да көтәрлек түгел”,- дигән сүзе белән килешмичә фатирга чыккан, кайчандыр үзе укыган мәктәптә урыс теле укытучысы һәм пионер вожатые булып эшләүче Флера ханым белән дүрт айлык кызым Гүзәл көтәләр. Ә минем Мәскәүдәге ике еллык прописканың вакыты чыккан, Казанга кайтып керергә урын юк. Тормышны бер марҗа әбинең Киров районындагы Елан тавы итәгенә сыенган, бала караваты белән диван-карават куйгач, аның читенә аякны салындырып, тезгә дипломат куеп, аның өстенә бер бит кәгазь җәеп мәкаләләр язарлык кына урын калган бүлмәсендә башлыйбыз. Комсомол өлкә комитетында мине бик сагынып көтеп торганнар дип әйтә алмыйм. Бер ара безнең хакта хәтта “ВКШ даһилары” дигәнрәк атама да уйлап чыгарырга маташтылар. Өлкә комитеты секретаре Зөфәр Бохараев:”Без укытып кайтарган кадрны үстер!”- дип мине газетаның ул чактагы редакторы Җәүдәт Кәлимуллин кулына тапшырды. Ул мине редакциягә алып кайтып, бик тә кызыклы кеше булып үсеп килүче шәхес – булачак язучы, шагыйрь, бер ара ерак араларга җәяү йөрү һәм йөгерү белән мавыгып алган Рәфыйк Юныс янына кертеп утыртты. “Татарстан яшьләре”нең комсомол тормышы бүлеге мөдире булып эшләү әнә шулай башланды. “Органик синтез”ны корып бетерү өчен яшьләрне удар хезмәткә туплау, ике атнаның берсендә төзелеп ята торган КамАЗда тездән саз ерып, яңа геройлар эзләүләр, тормышлары барып чыкмагач, утыз-кырык яшьләрендә илнең төрле якларыннан Чаллыга җыелган кешеләрдән “комсомол-яшьләр бригадалары”оештырышулар – газетаның ул еллардагы саннарын карап чыксаң, тагын әллә ниләрне искә төшерергә булыр иде. Алай да бу вакыттагы ачышларымның берсе дип мин үзем РКСМның 1920 елда Ленин катнашында узган 3 нче съезды материалларын, шул съездда катнашкан, Казанда соңгы елларын яшәп ятучы Иван Курников дигән кешене эзләп табып, газетаның 2 нче битен тутырып бирелгән язмамны саныйм. Республика комсомоллары делегациясе белән Совет халкының революцион, сугышчан һәм хезмәт даны урыннары буйлап узган походларның Ульянда үткән Бөтенсоюз слетында катнашуым да тормыштагы истәлекле мизгелләремнең берсе булып әле дә хәтеремдә саклана. Ул заманда “Татарстан яшьләре”ндә чарланган яшьләрне “Социалистик Татарстан” газетасына “чүпләү” гадәте бар иде. Бу зур дәрәҗә, үсү дип санала иде. 1974 елның сентябрендә “Социалистик Татарстан”ның баш редакторы Шәмси ага Хамматов мине үзләренә чакырды. Бу күчү мине унҗиде елга партия газетасына бәйләп куйды.
Рәсемдә: 1970 ел. Казан елга портыннан Ульянга барып җиткәнче без – яшьләр, СССР Кораллы көчләренең бер генералы белән адмиралын “коралсызландырып”, алар урынын алырга әзер булуыбызны күрсәтергә тырыштык. Мин (уңда) адмирал Константин Осколок формасын кидем. Язмыштыр инде: соңыннан шушы адмиралның улы – Татарстан халык депутаты Сергей Осколок белән биш ел күршеләр булып яшәргә туры килде.
(“Татарстан яшьләре”, 4.12.2004).
----------------------------------------------------------------------------
ИЛЬДАРХАНОВ Ильдус Гараевич (р. 12.10.1944 г., д. Шуган Муслюмовского района) – журналист. Его деды и отец родом из села Иштеряково. Отец работал ветфельдшером, обслуживал домашний скот населения близлежащих деревень. Поэтому семья часто переезжала из одной деревни в другую. В 1951 году поступил учиться в Тобинскую начальную школу, после 4 класса учебу продолжил в школах деревень Каенлы Шереметьевского, потом Верхний Малем Заинского районов. В 1961 году окончил Бигишевскую среднюю школу. Учился в Казанском государственном педагогическом институте (1961-1969). В 1963-1966 годы служил в армии. После окончания вуза трудовую деятельность начал в редакции газеты “Татарстан яшьләре”. В 1971-1973 годы учился в Московской Высшей комсомольской школе при ЦК ВЛКСМ. В последующие годы работал в редакциях газет “Татарстан яшьләре” (1969-74). “Социалистик Татарстан “ ( 1974-1991), “Татарстан хәбәрләре”(1993-1995), “Шәһри Казан” (1991-1993, 1995-2002) корреспондентом, заведующим отделом, заместителем главного редактора, главным редактором. Заслуженный работник культуры Республики Татарстан. Награжден Почетной грамотой Республики Татарстан. Автор и составитель книг на военно-патриотические и спортивные темы. Живет в г. Казань. (из книги “Заслуженные люди Тукаевского района”, г. Наб. Челны, 2003 г, стр 78). ---------------------------------------------------------------------------
ГОЛОС ЗНАКОМЫЙ ВСЕМ
Его называют “татарским Озеровым”. Сам ИЛЬДУС ИЛЬДАРХАНОВ немного стесняется такого ко многому обязывающему сравнению. Однако он действительно считается в нашей республике и за ее пределами талантливым комментатором, без которого не обходятся не только спортивные соревнования, но и столь популярный праздник, как Сабантуй.
Недавно ИЛЬДУС ГАРАЕВИЧ отметил свой 60-летний юбилей. Он любит вспоминать, как в 1961 году приехал из Заинского района в Казань, где у него не было ни одного знакомого. С тех пор прошло много лет. Сегодня у Ильдарханова в столице Татарстана много друзей, он пользуется заслуженным уважением коллег, имя его широко известно.
ИЛЬДУС ИЛЬДАРХАНОВ прежде всего акула пера, талантливый журналист. Он окончил отделение татарского языка, литературы и истории истфака КГПИ. Оставил свой след в таких популярных газетах, как “Татарстан яшьләре”, “Социалистик Татарстан”, “Шәһри Казан”, “Татарстан хәбәрләре”, где работал корреспондентом, зав.отделом, заместителем главного редактора, главным редактором газеты “Шәһри Казан”. Уже тогда он вел спортивные передачи на радио и телевидении. Его голос за кадром полный экспресии и актерской выразительности болельщики узнавали сразу. Надо сказать, что спорт ИЛЬДАРХАНОВ знал не хуже профессионалов, поэтому и репортажи его получались аналитически содержательными.
Сегодня ИЛЬДУС ИЛЬДАРХАНОВ активно работает в созданной полгода назад Федерации национальной спортивной борьбы. Он – автор книги-альбома по истории этого популярного вида спорта “Мы родом из курэша”. Она вышла тиражом 2000 экземпляров на трех языках: русском, татарском и английском. За этот труд Ильдус Гареевич был награжден высшей республиканской наградой, свидетельствующей о признании его таланта журналиста – Хрустальным пером.
Пожалуй, он добился всего, о чем может мечтать человек. ИЛЬДУС ГАРЕЕВИЧ удостоен звания Заслуженного работника культуры Республики Татарстан. У него немало почетных грамот. Крепкий тыл, которой стала его семья. Кстати, сам в свое время лыжник, Ильдарханов и с будущей супругой Флюрой Амировной познакомился на лыжне. Выросли дочери – гордость родителей. Старшая Гузель заведует загсом Приволжского района Казани. Младшая Чулпан учится в аспирантуре Московского гуманитарного университета. Чего еще, казалось бы, желать? Тем не менее, он полон творческих планов.
Коллектив журнала “Мир бизнеса” желает их осуществления и здоровья и сил юбиляру для реализации задуманного.
(Журнал “Мир бизнеса”, № 4, 2004 г. стр.21).
--------------------------------------------------------------------------
Кайтаваз
ТАТАР МАТБУГАТЫ: АЧЫК КЫРДА ҖИЛ КУУ
...
Узган ел ахырында – быелның башында кайбер рус һәм татар дәүләт, шулай ук хосусый газеталарда (“Шәһри Казан”, “Ватаным Татарстан”, “Республика Татарстан”, “Молодежь Татарстана”, “Сабантуй”, “Восточный экспресс”) мөхәррирләр алмашынды.
Әлбәттә, бу эчтәлектә чагылмыйча калмый. Гәрчә дәүләт басмаларында тамырдан борылыш ясау ихтималы аз. Чөнки аларның элек-электән килгән традицияләре бар. Хәзерге тел белән әйтсәк, яңа мөхәррир килгән саен өслүб-калыбын үзгәртеп булмый ләбаса.
Без татар газеталары турында сүз алып барганлыктан, республиканың төп ике басмасы – “Шәһри Казан” белән “Ватаным Татарстан”га тукталыйк. Алар, гомуми агымга кушылып һәм яңалык буларак, газета битендәге юллар арасындагы интервалны бераз киңәйттеләр һәм хәрефләрне зурайттылар. Бу әлеге басмаларның укучыга йөз белән борылуы турында сөйли. Мәгълүм булганча, хәреф зуррак булган саен текст әйбәтрәк хәтердә кала дигән кагыйдә яшәп килә. Димәк, ул иң таләпчән укучының да игътибарын үзенә тарта. Шушы максат белән “Шәһри Казан” кулга алырга уңайлырак А-3 форматына күчте.
Үзгәрешләрнең иң күбесе нәкъ менә “Шәһри Казан”га кагылгандыр, мөгаен. 2003 елның ахырында шушы басма белән 1996 елдан бирле җитәкчелек иткән Илдус Илдархановны “яшь” Мирсил Әһлетдиновка алыштыру газетаның “үз йөзен югалтуына” китерде. И.Илдарханов чорында “ШК” ни белән аерылып торды соң? Җирле хакимият ияләрен кызган табага бастырган төпле мәкаләләре белән. Республиканың суверенлыгы өчен һәм ана телен куллану сферасын тагын да киңәйтү өчен көрәшергә кирәклеге хакында һәм татар халкының үзаңын күтәрү турында бәян иткән һәм башка шундый материаллары белән. Укучылардан килгән хатларны “йолкымыйча ” гына бастырып чыгару газетаның үзенә күрә бер “йөзек кашы” иде.
Хәзер “Шәһри Казан” белән “Ватаным Татарстан” – игезәк туганнар кебек.
... Илдар ӘХМӘДУЛЛИН.
(“Татарстан” журналы, окт.2004 ел).
---------------------------------------------------
КӨРӘШЧЕЛӘР НӘСЕЛЕННӘН
Илдарханов Илдус Гәрәй улы 1944 нче елда Мөслим районының Шуган авылында туа. Аның әтисе, көрәшче кеше, мал врачы, сугыштан яраланып кайткач, Мөслимгә эшкә җибәрелгән була. Илдуска биш яшь тулгач, гаилә Мөслимнән күчеп китә.
Илдус Илдарханов Казан дәүләт педагогия институтының татар теле, әдәбияты һәм тарих бүлеген (1969), ВЛКСМ ҮКның югары комсомол мәктәбен (1973) тәмамлый. Озак еллар республиканың төрле газеталарында эшли (“Татарстан яшьләре”, “Социалистик Татарстан”, “Шәһри Казан”, “Татарстан хәбәрләре”).1996-2003 елларда ул – “Шәһри Казан” газетасының баш мөхәррире.
И.Илдарханов яшьтән үк спорт белән актив шөгыльләнә, чаңгы һәм җиңел атлетика буенча беренче разрядлар ала. Республикада спорт темасына язучы журналистларның федерациясен җитәкли. Спорт, спортчы якташларыбыз турында берничә китап авторы. 1980 елда Татарстаннан бердәнбер язучы-журналист буларак, Мәскәүдәге җәйге Олимпия уеннарында катнаша.
1989-1991 нче елларда Илдус Илдарханов Татарстан Республикасының татарча көрәш федерациясен җитәкләде. Казанда беренче “Кичке Сабантуйлар”ны оештыручы булды. Ул вакытны көрәшчеләр һәм тренерлар югары бәя биреп искә алалар. “Илдус көрәшне бер башка югары күтәрде. Аның заманында батырларга машиналар бирелә башлады”,- дип хәзер дә яратып сөйлиләр.
Журналистика һәм спорт өлкәсендә куйган фидакарь хезмәте өчен Илдус Илдарханов Татарстанның Почет грамотасы белән бүләкләнә. Ул Татарстанның атказанган мәдәниять хезмәткәре.
Илдус Илдархановның спорт турындагы китаплары күпләргә билгеле:
“Олимп тавына ничек менәргә” (1980);
“Федор Симашев. Чаңгы юллары”(1984);
“Халык һәм спорт уеннары”(1988);
“Без көрәшле халык”(2003),
“Алты егет булганнар” (2005).
Илдус Илдархановның эзләнүе, ярдәме белән татарның күптәнге батырларының исемнәре кабат күтәрелде, яңартылды һәм китап битләренә салынды. Бүгенге яшьләр Һади Атласи (“Мулла-батыр”), Хафиз Бәрәзә - Хафиз Сәхибуллин (“Чабаталы батыр”) һәм татар халкының башка борыңгы батырлары турында беренче тапкыр И.Илдарханов китабыннан укып горурланалар.
Үз гомерендә Илдус Илдарханов бик күп язган һәм аның турында да бик күп язылган. Аларның барысын да сөйләмичә, бер мәкалә белән генә таныштырып узыйк.
* * *
Күп еллар элек “Татарстан яшьләре” гәзетасының минем урынга калган баш мөхәррире Салих Гарипов:
-Шәех, бер әйләнеп чык, күз сал әле, бер егетне эшкә алырга уйлыйбыз,-дип телефоннан шалтыратты. Сиздермичә генә, сораулар бирми, җаваплар да көтми сөйләшеп алдык. Беренче күрүдә җиңел сөякле, чандыр, зифа, елгыр, шул ук вакытта тыйнак, әдәпле Илдус исемле бу егет күңелемә кереп калды. Югыйсә, әллә нәрсәләр сөйләшмәдек тә кебек. Илдус Илдарханов Казан дәүләт педагогия институтының 5 нче курсында татар теле, әдәбияты һәм тарих укытучысы булырга укый. Укуын өзеп, армиядә хезмәт итеп тә кайткан. Андый чакта: атаң кем, анаң кем, дип сорыйсың бит инде. Мин дә шулай дигәнмендер.
Әтисе Гәрәй абый – “ат докторы”, әнисе Мәүдүдә апа – укытучы. Илдус – сугыштан яраланып кайтып, бер-берсен эзләп тапкан, ике ярты алманы бергә кушкан гаиләнең беренче, газиз, көтеп алган баласы.
Чү, мин боларны ник язам соң әле? Никме? Татар теле бетәчәк, аның белән беркая да барып булмаячак, татар мәктәпләре ябылачак, дип төшенкелеккә бирелгән елларда татар теле укытучысы булырга укып йөргән йөрәкле егет булганы өчен язам. Илдусның ана теле биш яшендә генә ачыла. Мөслим районының Русский Шуган (татарлар аны “Акай күле” дип йөрткәннәр) авылында теттереп урысча гына сөйләшә ул. Ширәмәт районының Тоба башлангыч мәктәбендә 4 ел буена әнисе сыйныфында укый. Аннан соң урыс теленнән бик нык биздерәләр. Мәскәүдә Югары комсомол мәктәбендә укыганда, аңа марҗа кызлары “он, она, ой татарин”, дип үчекләмәкче булалар. Ул исә вакыт-вакыт килешләрне буташтыргаласа да, җаваплары төзек, акыллы була, ул яктан милләтенә тап төшерми.
Безнең милләтебездә дә фикерле, укылышлы мәкаләләр язучылар бик күп. Илдус Илдарханов шулар арасында спортчылар, көрәшчеләр, спорт турында күп, белеп яза торган журналист буларак формалашты. Легендар шәхес - “Социалистик Татарстан” газетасының баш мөхәррире Шәмси ага Хамматов аны партия өлкә комитеты басмасына үзе чакырып алды һәм газета битләрендә спортка киң мәйдан бирелде. Елның-елында Муса Җәлил призына татарча көрәш ярышларын оештырды, уздырды, татар көрәшенең, Сабантуйларның уртасында кайнады Илдус. Көрәш батырларын ул күкләргә чөйде. Алар турында саллы-саллы мәкалә-очерклар бастырды, “Олимп тавына ничек менәргә” (1980), “Федор Симашев. Чаңгы юллары” (1984), “Халык һәм спорт уеннары” (1988) дигән китаплар чыгарды. 1989-91 нче елларда республиканың татарча көрәш федерациясен җитәкләде. Хәтерләрдә матур, якты хатирә булып калган “Кичке Сабантуйлар”ын оештыручыларның берсе булды. Тагын әле халкыбызның горурлыгы булган бик күп Сабантуйларын гөрләттереп, шаулатып, яңгыратып, җырлатып, күзләрдән яшь китерерлек уйланырлык итеп ике телдә Казан, Чаллы, Минзәлә, Яшел Үзән, Кайбыч, Биектауларда чын татарча, үзебезчә милли итеп, радио аша турыдан-туры репортажлар алып барды. Бу бит әле үзебезчә сөйләгәнне бик тә яратмаган, килештермәгән еллар.
Шундый Сабантуйларның берсендә:”Таныш бул, - ди бер рәссам икенчесенә,- журналист Илдус Илдарханов бу”. Икенчесе:”Мин аны синнән яхшырак беләм. Бер чорда ул телевизордан, радиодан спорт турында татарча сөйләүче бердәнбер журналист булды”,-ди. Чыннан да, Татарстан радиосында Нәсимә Әхмәтҗанова белән ун елдан артык, Казан телевидениесендә Наил Ганиев белән алты ел буена халыкны спорт яңалыклары белән таныштырып барды. Бу елларда ул “Социалистик Татарстан” йөген дә бик теләп, яратып тартты. Кайбер саннарга өчәр-дүртәр мәкаләсе килеп керә. “И.Илдарханов”, дип бер исемне генә куеп булмый бит, язмаларны соңартырга да ярамый, төнге сәгать 12 гә кадәр булган хәлләр иртән сәгать алтыда халыкка барып ирешергә тиеш. Шуңа бер язмасына “И.Илдарханов”, дип язабыз да, кайсы хәбәрләренә “Ил Гәрәев”, кайсыларына “Г.Иштирәков” дип куябыз. Болар – Илдус Гәрәй улының әдәби псевдонимнары. Ә Иштирәк – хәзерге Тукай районында әтисенең туган авылы.
Инде менә озак еллар татар матбугатына, татар халкына хезмәт иткән, Хамматов мәктәбен үткән, шул ук вакытта бик күп чараларны бергә оештырышкан Илдарханов кебек тәҗрибә туплаган, каләмен чарлаган, журналист булып чыныккан, матбугатка җаны-тәне белән бирелеп хезмәт иткән, үзләре үк хәзер остаз дәрәҗәсенә ирешкәннәр күп икән. Бүген утыр да алар турында китап яз. Ә Илдус турында сүз башлагач, күңелдәгесен кыска-кыска итеп булса да әйтеп бетерим. Шәмси ага Хамматов вафатыннан соң без күп якка сибелдек. Төрле-төрле редакцияләрдә эшләдек. Илдус та “Шәһри Казан”. “Татарстан хәбәрләре” газеталары редакцияләрендә баш мөхәррир урынбасары булып эшләде. Көрәшче дуслары, татар көрәшенең чемпион батырлары – җөмһүриятебезнең төпкә җигелеп тартучы, булдыклы ир-егетләре аны шәһәр газетасына мөхәррир итеп билгеләттеләр. Ул анда (1996-2003) сынатмады. Шулай да әллә газетаны яхшыртам дип артыграк тырыштымы, әллә “салдымнар” белән пырдымсызрак көрәштеме, катырак төртеп җибәргәч, артларына утырдылармы, мөхәррир белән телгә килгәннәр. Безнең чорда да төртешү дә, әрләшү дә, көрәшү дә булгалады. Ләкин безнекеләр бер-берсенең өстеннән югарыга шикаятьләр язмыйлар иде, үзара хәл итә идек. Без ихлас бер чорда яшәп алганбыз икән.
Әмма Илдус Илдарханов “Шәһри Казан” газетасы мөхәррирлегеннән вакытлы китте. Билен җиргә тидертмәде. Татар-башкорт милли спорт көрәше федерациясе рәисе, авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры, татар көрәшенең батыры һәм аксакалы Марат Әхмәтов Илдусны үз янына алды. Ике ел эчендә алар “Без көрәшле халык” дигән гаҗәеп бай эчтәлекле, бик матур бизәлешле, укысаң – укырлык, карасаң – карарлык, калын тышлы, зур форматлы, 400 битле китап-альбом чыгардылар. Менә ул татарның гайрәтле, батыр пәһлеван көрәшчеләренә кыйммәтле бүләк! 2004 нче елда Татарстан журналистлары конкурсында “Китап авторы – журналист” төрендә Илдус Илдарханов җиңүче дип табылып, “Бәллүр каләм-2004” билгесенә лаек булды.
Бу ел Илдус өчен бик тә матур килде, уңышлы булды. Яздан ук өе янындагы алмагачлары ап-ак чәчәккә күмелде. Арада дүртесе бигрәк аерылып тора иде. Алмалары да гаҗәп мул булган. “Алар Фидаил агачлары, хәтерлисеңме, Шәех абый”,-ди. Уйлап торам да,”Юк,-дим.-Мин “Фидаил урамы” дигән язмаңны гына хәтерлим”. Туган авылы Норлатта бер урам йортлар төзеткән Фидаил Шиһапов белгән бит нәрсә бүләк итәргә. Без еш кына бер-беребезгә нәрсә бүләк итәргә аптырыйбыз.
Гаиләсендә хатыны Флера белән алма кебек ике кыз – Гүзәл белән Чулпанны үстерделәр, укыттылар, кеше иттеләр. Илдуска кияүгә чыкканда студент кына булган Флераның Илдус белән яшәп, бик тә дәрәҗәле урыннарда эшләгәннәрен санап тормыйм, бары тик социология фәннәре докторы булып җитешүен әйтү дә җитәр.
Кайнар канлы кеше Илдус, кайчакта кабалана, заманны узып яшәргә ашыга. Әмма безгә аның шундый холкы да килешә. Кыскасы, дуслары бик күп Ил Гәрәйнең. Мине дә көрәшне яратырга, Сабантуйларына йөрергә өйрәтте. Хәер, мине генә түгел, бихисап милләттәшләребезне.
Шәех ЗӘБИРОВ.
- (“Без Мөслим балалары”, “Идел-Пресс”, Казан, 2006, 543-547 битләр).
-------------------------------------------------------------------
Б А Ш Б А Т Ы Р Г А – А В Т О М О Б И Л Ь
Сабантуйда быел, башкаларыннан үзгә буларак, ял итүчеләргә тагын да күңеллерәк булсын өчен, мәйдан ике урында булачак. Бәйрәм кунаклары милләтебезнең иң яраткан уены һәм Сабантуйның бизәген – батырлар көрәшен шул мәйданнарда карый алачак. Көчлеләрнең көчлесе баш батырны тәкә һәм җиңел автомобиль көтә. Район һәм шәһәрнең кыю ир-егетләренә тагын шулай көч сынашу мөмкинлеге бирелә. Быел әлеге көрәш тамашасын күңелле итеп югары дәрәҗәдә алып барырга танылган журналист, спорт комментаторы, ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре Илдус Илдарханов чакырылган.
...
(“Яшел Үзән” газетасы, 14.06.2006 ел).
-------------------------------------------